Kozacy jak pisa Aleksander Bruckner uroli od koca XVI wieku z mtów spoecznych, Tatarów (w najdawniejszych czasach Tatarzy przewaali) oraz Rusi, coraz liczniejszej, a wszystkie inne skadniki pochona. Kozacy to jabko niezgody pomidzy Polsk a Turcj.
Dawniej na gorcym pograniczu dominowali zbiegli z Krymu Kozacy tatarscy, do nich doczali Rusini, rekrutujcy si gównie z miejscowoci nad Dnieprem. Pograniczne konflikty, jak pisa w roku 1585 hetman Zamoyski, nieustannie budz gniew tego smoka sutana.
Na Siczy (jednej z wysp dnieprowych) mieli Kozacy na zim skad swej broni i odzi, pilnowanych przez may oddzia. Po buncie Chmielnickiego Sicz staa si w gruncie rzeczy drug Rzeczpospolit, z hetmanem, pisarzem generalnym (niby kanclerzem) i rad kozack (niby sejmem walnym). Pierwsi tatarscy kozacy rozpynli si w ruskich.
Nazw: Kozacy, oznaczajc waciwie zbójów zapisano w ksigach polskich ju w roku 1388. Uchodzili wtedy za mahometan. Dugosz zauway, e to tatarska nazwa zbiegów i zbójów. W nastpnych stuleciach Kozacy zamienili si w rodzaj zakonu rycerskiego bez kobiet! syncego ze srogiej dyscypliny. Tpiono ich mieczem i szubienic, ale na jednego przybywao ich dziesi pisa autor Encyklopedii staropolskiej.
Take chopi, a nawet szlachcice polscy zasilali szeregi Kozaków. Doczy do nich midzy innymi sawny banita Samuel Zborowski i zosta hetmanem Samuchem.
Wyróniano dwa rodzaje Kozaków osiadych, mieszkajcych na woci i niowych, Zaporoców, nie uznajcych adnej zwierzchnoci poza wasnym samorzdem. Kozacy z wiosek czsto zasilali szeregi Zaporoców, szczególnie podczas wojen i buntów chopskich.
Polacy (Lachowie), najczciej katolicy, byli postrzegani przez prawosawn ludno rusk jako pyszni panowie. Dorabiali si duych, niekiedy gigantycznych majtków na Ukrainie. Wrogo do Lachów narastaa od pocztków XVII wieku; trzeba przyzna, e Polacy odpacali im czsto piknym za nadobne. Hetman wielki Koniecpolski w uniwersale z roku 1637 pisa po buntach na Ukrainie, e lepsza jest rzecz, eby pokrzywa na tym miejscu rosa, anieli eby si zdrajcy Jego Królewskiej Moci i Rzeczypospolitej tam mnoyli. Hetman ókiewski pisa, e Kozacy to jest stek hultajstwa z rónych narodów zebrany, przywyky do otrostwa.
Kozacy doscy, kubascy, uralscy podobnie jak Zaporocy, na pobliskich ziemiach tworzyli spoecznoci zoone ze zbiegów z rónych stron wiata. Wstpowali czsto w sub pastwa moskiewskiego; uzyskiwali wolno osobist, ziemi na wasno i samorzd z wybieralnymi atamanami. Odegrali du rol w podboju ziem tatarskich i Syberii. Starszyzna na ogó wspieraa carów, natomiast masy czsto bray udzia w powstaniach chopskich Razina, Pugaczowa i in.
Od XIX wieku popierani przez rzdy carskie, tworzyli odrbne kozackie wojska, uywane czsto do tumienia ruchów narodowych. W czasie Rewolucji Padziernikowej bogaci Docy walczyli w obronie cara; masy wystpoway przewanie po stronie czerwonych. Wczeni przez Stalina do socjalistycznej rodziny wtopili si w ni i zatracili kozack odrbno.
